Vắc xin là một trong những phát minh vĩ đại của nhân loại, là phương pháp phòng ngừa bệnh tật hiệu quả nhất. Tác dụng của vắc xin đã được kiểm chứng và khẳng định thông qua những thành tựu mà vắc xin mang lại cho nhân loại hơn 2 thế kỷ qua. Vắc xin là “vũ khí” hữu hiệu giúp cả thế giới thanh toán căn bệnh đậu mùa, đồng thời giúp nhiều quốc gia loại trừ và kiểm soát tốt nhiều căn bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, tạo tiền đề sức khỏe vững chắc cho sự phát triển toàn diện, tích cực của xã hội.Vắc xin trở thành một trong những công cụ phòng ngừa và kiểm soát dịch bệnh hiệu quả và tiết kiệm chi phí nhất.
Phòng ngừa được các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm
Giảm tỷ lệ mắc bệnh
Vắc xin khi đưa vào cơ thể sẽ giúp người tiêm hình thành kháng thể đặc hiệu của tác nhân gây bệnh chứa trong vắc xin. Từ đó, cơ thể người tiêm sẽ được bảo vệ khỏi sự xâm nhập và tấn công của các tác nhân gây bệnh đó trong tương lai, giảm thiểu tối đa tỷ lệ mắc bệnh.
Chính vì thế, tiêm chủng vắc xin đã giúp hệ thống y tế dự phòng kiểm soát và thậm chí loại trừ được rất nhiều bệnh truyền nhiễm nguy hiểm. Một trong những thành tựu đáng tự hào nhất của vắc xin là loại trừ được căn bệnh chết người, từng là “nỗi kinh hoàng” của cả thế giới, tàn phá loài người trong nhiều thế kỷ – bệnh đậu mùa.
Đậu mùa là căn bệnh rất dễ lây lan, gây ra tình trạng tăng sinh tế bào, viêm nhiễm da nghiêm trọng với hàng triệu ca tử vong rất thương tâm, trung bình cứ 4 ca đậu mùa lại có 1 ca tử vong. Tuy nhiên, nhờ có vắc xin và thông qua chiến dịch tiêm chủng toàn cầu do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) dẫn đầu, ca bệnh đậu mùa cuối cùng được ghi nhận vào năm 1977 và căn bệnh này chính thức tuyên bố bị loại trừ vào năm 1980.
Ngoài bệnh đậu mùa, vắc xin còn đóng vai trò then chốt trong việc giảm tỷ lệ mắc các bệnh truyền nhiễm khác. Điển hình là bệnh sởi – một căn bệnh do tác nhân virus gây ra, có tốc độ lây lan khủng khiếp, có thể bùng phát thành ổ dịch lớn theo chu kỳ 2 – 3 năm/trận dịch. Sởi cũng có thể tiến triển các biến chứng nghiêm trọng và thậm chí tử vong, đặc biệt là ở trẻ nhỏ.
Theo WHO, nỗ lực gia tăng tỷ lệ bao phủ vắc xin sởi trong cộng đồng đã giúp giảm 72% số ca tử vong liên quan đến bệnh sởi và 73% tỷ lệ tử vong do bệnh sởi gây ra trên toàn cầu trong giai đoạn 2000 – 2018. Tại Việt Nam, vào năm 2000, nhờ có vắc xin và nỗ lực gia tăng tỷ lệ tiêm chủng vắc xin toàn quốc của hệ thống y tế dự phòng quốc gia, Việt Nam đã chính thức công bố thành công đạt được mục tiêu thanh toán bại liệt, loại trừ uốn ván sơ sinh và kiểm soát bệnh sởi. [1]
Ngoài ra, tác dụng của vắc xin cũng đã hạn chế đáng kể tỷ lệ mắc các bệnh lý truyền nhiễm nguy hiểm khác như bạch hầu, ho gà, rubella, viêm gan A, B, não mô cầu, viêm nhiễm đường hô hấp do cúm, phế cầu, ung thư và các bệnh lý do HPV,…
Giảm nhẹ mức độ nghiêm trọng của bệnh
Trong các trường hợp đã được tiêm ngừa vắc xin nhưng vẫn có một số rất ít trường hợp mắc bệnh sau đó, có thể do khả năng đáp ứng miễn dịch kém, hệ miễn dịch bị suy yếu do bệnh tật/dùng thuốc ức chế, tiêm ngừa chưa đủ liều, đúng lịch,… Tuy nhiên, trong những trường hợp này bệnh thường diễn biến nhẹ hơn rất nhiều so với những người chưa từng được tiêm phòng trước đó, bệnh khi mắc thường không trở nặng, không tiến triển biến chứng và thường khỏi rất nhanh.
Trong một nghiên cứu về hiệu quả của vắc xin ho gà vô bào ở Đức, những người được tiêm vắc xin mắc bệnh ho gà có thời gian ho mãn tính ngắn hơn đáng kể so với nhóm đối tượng chưa được tiêm ngừa vắc xin phòng bệnh có thành phần ho gà. Bên cạnh đó, theo kết quả đánh giá tính an toàn và hiệu quả của các vắc xin ngừa thủy đậu, những đối tượng đã từng tiêm vắc xin ngừa thủy đậu trước đây khi mắc bệnh thường ít biểu hiện triệu chứng, nếu có thì chỉ sốt nhẹ, ít tổn thương da, nhanh khỏi và thường không biến chứng.
Phòng bệnh hơn chữa bệnh
Khi triển khai tiêm chủng, đòi hỏi các khoản đầu tư cho cơ sở hạ tầng (hệ thống bảo quản vắc xin, dây chuyền bảo quản lạnh Cold Chain, chi phí máy móc trang thiết bị đạt chuẩn y tế, hạ tầng kỹ thuật, công nghệ phần mềm…), chi phí mua vắc xin, chi phí xây dựng và duy trì nhân sự.
Tuy nhiên, tỷ lệ mắc bệnh và tử vong do các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm được ngăn chặn nhờ tác dụng của vắc xin và nỗ lực tăng cao tỷ lệ tiêm chủng trong cộng đồng sẽ giúp tiết kiệm chi phí đáng kể cho công tác khám chữa bệnh và vô vàn các chi phí y tế liên quan khác, từ đó góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.
Trên toàn cầu, khoản tiết kiệm được từ vắc xin được Ehreth ước tính trong nghiên cứu “Giá trị toàn cầu của tiêm chủng” thực hiện vào năm 2003 lên đến hàng chục tỷ đô la Mỹ từ nguồn tài chính được tiết kiệm trực tiếp (tiết kiệm chi phí khám, chữa bệnh) và nguồn tài chính được tiết kiệm gián tiếp (thời gian, năng suất lao động, hiệu suất của các hoạt động có thể quy đổi thành tiền tệ.
Bảo vệ cộng đồng khỏi dịch bệnh
Miễn dịch cộng đồng
Khi một người tiêm ngừa vắc xin đầy đủ, không chỉ mang lại hiệu quả phòng ngừa cá nhân mà còn trở thành “tấm khiên” ngăn chặn nguy cơ bệnh tật lây truyền từ người sang người. Khi nhiều người cùng tiêm ngừa vắc xin, sẽ tạo thành hiệu ứng miễn dịch cộng đồng, bảo vệ sức khỏe và tính mạng của cả một xã hội.
Miễn dịch cộng đồng còn được gọi là miễn dịch bầy đàn hoặc miễn dịch dân số, là một trong những khái niệm quan trọng trong y tế công cộng, mô tả sự bảo vệ gián tiếp những cá nhân dễ bị tổn thương trong dân số khi một tỷ lệ dân số đáng kể trong cộng đồng trở nên miễn dịch với một bệnh truyền nhiễm cụ thể nhờ tác dụng của vắc xin. Khi được chủng ngừa một căn bệnh cụ thể, hệ thống miễn dịch sẽ phát triển khả năng nhận biết và chống lại mầm bệnh mà không gây bệnh.
Nếu đủ số người trong cộng đồng được tiêm chủng, khả năng lây lan của bệnh từ người này sang người khác sẽ bị cản trở đáng kể do các tác nhân gây bệnh có xu hướng tiếp xúc với các cá thể miễn dịch nhiều hơn, làm giảm cơ hội tìm thấy vật chủ dễ lây nhiễm.
Đảm bảo nguồn lao động cho đất nước phát triển
Tiêm chủng không chỉ cứu sống được hàng triệu sinh mạng mỗi năm mà còn góp phần tăng trưởng kinh tế và phát triển xã hội. Sức khỏe kém đã được chứng minh là cản trở tăng trưởng kinh tế trong khi sức khỏe tốt có thể thúc đẩy phát triển xã hội và tăng trưởng kinh tế vượt bậc. Theo WHO, chỉ tính riêng cúm mùa, mỗi năm đã gây ra khoảng 5 – 10% người lớn và 20 – 30% trẻ mắc bệnh với 3 – 5 triệu ca diễn biến nặng, khiến gần 500.000 người không qua khỏi.
Những con số này không chỉ gây ra những vấn đề về y tế mà còn gây nhiều thiệt hại cho sự phát triển kinh tế, người lao động mất sức lao động, doanh nghiệp suy giảm sản lượng kinh doanh. Cụ thể, cúm mùa làm giảm 49% năng suất lao động của các doanh nghiệp, tăng 39% tổng số ngày nghỉ phép của nhân viên trong năm, tăng 45% ngày nghỉ bệnh của nhân viên trong 1 mùa cúm, tăng 60% tỷ lệ người trong độ tuổi lao động nhập viện điều trị các biến chứng của cúm và tăng gần 2,2 tỷ đồng chi phí y tế phục vụ cho hàng triệu ca mắc cúm mỗi năm.
Chính vì thế, sức khỏe cũng được coi là nền tảng cho tăng trưởng kinh tế ở các nước đang phát triển. Với khả năng kỳ diệu trong việc ngăn ngừa bệnh tật, vắc xin giảm bớt gánh nặng cho hệ thống chăm sóc sức khỏe và giảm thiểu tác động kinh tế của bệnh tật đối với cá nhân, gia đình và xã hội. Và việc tiêm chủng cũng được nhiều doanh nghiệp lớn quan tâm và đưa vào danh mục những đãi ngộ, quyền lợi sức khỏe làm việc trong chính sách vận hành doanh nghiệp
Lá chắn bền vững cho sự phát triển toàn diện của trẻ
Tiêm chủng vắc xin là trọn đời, bảo vệ trẻ từ khi còn trong bụng mẹ khỏi nguy cơ dị tật thai nhi, thai chết lưu,.. nhờ miễn dịch từ bà mẹ được tiêm ngừa vắc xin đầy đủ trước và trong thai kỳ. Song, tiếp tục bảo vệ trẻ ở giai đoạn sơ sinh nhờ miễn dịch đến từ những mũi vắc xin viêm gan B, lao đầu đời và kháng thể được truyền thụ động từ mẹ qua nhau thai và sữa mẹ trong những ngày tháng còn non nớt, chưa đủ tuổi để được tiếp nhận những mũi vắc xin quan trọng.
Qua giai đoạn sơ sinh, đến giai đoạn tiền học đường, học đường, thanh thiếu niên, trẻ em được tiêm chủng có nhiều khả năng và cơ hội đến trường thường xuyên hơn vì chúng ít có nguy cơ phải nghỉ học vì bệnh tật. Điều này vừa tác động tích cực đến sức khỏe, tâm sinh lý, kết quả học tập và triển vọng giáo dục của trẻ. Cho đến khi trẻ trưởng thành và già đi, vắc xin và tiêm chủng vẫn tiếp tục thực hiện vai trò bảo vệ sức khỏe của “trẻ” khỏi những căn bệnh nguy hiểm, kéo dài tuổi thọ, cải thiện chất lượng cuộc sống.
Đảm bảo an toàn tiêm chủng
Tiêm vắc xin là quá trình đưa một loại thuốc vào cơ thể người nhằm kích thích các tế bào miễn dịch hoạt động, phản ứng với các kháng nguyên có trong vắc xin và hình thành kháng thể đặc hiệu. Do đó, bên cạnh quy trình bảo quản chuẩn và đảm bảo vắc xin nguyên vẹn về chất lượng, lợi ích của vắc xin có thể phát huy toàn diện khi được đảm bảo đồng thời với quy trình tiêm chủng an toàn theo khuyến cáo của các tổ chức y tế uy tín.
Nắm rõ lịch tiêm
Nhiều loại vắc xin có lịch tiêm nhiều mũi được dàn trải trong nhiều tháng hoặc nhiều năm.LỊch tiêm được khuyến nghị thông qua các nghiên cứu khoa học và được thiết lập nhằm phù hợp với hệ thống miễn dịch của người tiêm ở các độ tuổi và thời điểm cụ thể. Do đó, cần được tuân thủ thực hiện chính xác và giám sát, đôn thúc thực hiện sát sao nhằm đảm bảo hiệu quả tiêm chủng ở mức tối ưu.
Phản ứng sau tiêm là hiện tượng bình thường, bạn nên biết cách xử lý.
Phản ứng sau tiêm là hiện tượng vô cùng bình thường, thể hiện rằng miễn dịch cơ thể đang hoạt động, phản ứng lại với thành phần kháng nguyên có trong vắc xin, cơ thể bắt đầu chiến đấu nhằm ngăn chặn và đào thải các tác nhân gây hại ra khỏi cơ thể, hình thành trí nhớ miễn dịch, bảo vệ cơ thể người tiêm khỏi nguy cơ mắc bệnh trong tương lai.
Hầu hết các phản ứng sau tiêm đều là các phản ứng tại chỗ với triệu chứng thông thường như nhiễm trùng, sưng, đau, đỏ, cứng hoặc ngứa tại chỗ tiêm và các khu vực gần chỗ tiêm. Ngoài ra, người tiêm cũng thường xuyên gặp các triệu chứng toàn thân khác như ho, hắt hơi, sốt, cảm thấy mệt mỏi, nhức đầu,…
Các phản ứng này là hoàn toàn bình thường và tức thời, sẽ thuyên giảm dần, biến mất nhanh chóng sau vài giờ hoặc vài ngày mà không cần can thiệp y tế. Có thể chườm mát bằng khăn sạch lên chỗ tiêm để giảm sưng đau và đỏ hoặc sử dụng hạ sốt theo chỉ định của bác sĩ nếu triệu chứng sốt cao kéo dài.
Rất hiếm khi có các trường hợp bị phản ứng dị ứng nghiêm trọng với vắc xin sau khi tiêm, hầu hết các trường hợp này đều do vắc xin không đảm bảo chất lượng toàn vẹn và tính an toàn, cơ sở tiêm chủng không thực hiện đúng quy trình tiêm chủng an toàn hoặc do người tiêm có tiền sử mắc bệnh và chưa được phát hiện tại thời điểm tiêm. Đối với trường hợp hy hữu này, người tiêm cần được đưa đến các cơ sở y tế gần nhất ngay lập tức để được các bác sĩ thăm khám, chẩn đoán và xử trí kịp thời, đúng cách.
Những triển vọng tương lai của vắc xin cho sức khỏe cộng đồng
Vắc xin đã mang lại những “cú hích” đáng kể trong lĩnh vực y học, cứu sống vô số sinh mạng và kiểm soát hoặc loại bỏ nhiều loại bệnh truyền nhiễm nguy hiểm. Mặc dù vậy, việc nghiên cứu và phát triển vắc xin vẫn chưa kết thúc. Tương lai của vắc xin tiềm ẩn nhiều triển vọng, hứa hẹn mang đến vô vàn những khả năng và tiềm năng khi các nhà khoa học và nhà nghiên cứu tiếp tục vượt qua giới hạn để giải quyết các mối đe dọa truyền nhiễm mới và đang nổi, tạo ra vắc xin an toàn và hiệu quả hơn, hướng đến mục tiêu cải thiện sức khỏe toàn cầu.
Có thể thấy, vắc xin tiềm ẩn rất nhiều triển vọng tương lai hướng đến lợi ích chung của sức khỏe cộng đồng. Và vắc xin vẫn sẽ tiếp tục đóng vai trò không thể thiếu trong việc ngăn ngừa và kiểm soát tình hình dịch bệnh, hỗ trợ tăng cường sức khỏe dân số và góp phần tạo nên một thế giới an toàn, lành mạnh và kiên cường hơn trước những tác nhân gây hại.
Tiêm chủng có thể được coi là một trong những phương pháp chăm sóc sức khỏe toàn diện, mang đến lợi ích vượt ngoài giá trị bảo vệ cá nhân, góp phần hình thành khái niệm miễn dịch bầy đàn, khi số đông dân số được tiêm chủng và phát triển khả năng miễn dịch, sự lây lan của mầm bệnh sẽ bị cản trở, bảo vệ những người không thể tiêm chủng, chẳng hạn như trẻ sơ sinh, người già hoặc những người có hệ thống miễn dịch bị suy yếu.
Với những thành tựu mà vắc xin mang lại cho hệ thống y tế toàn cầu, không thể phủ nhận được tác dụng của vắc xin và vai trò then chốt của tiêm chủng trong việc củng cố an ninh y tế toàn cầu. Đồng thời, mang lại nhiều lợi ích tích cực cho mọi lĩnh vực của xã hội, giúp giảm tỷ lệ mắc bệnh, tử vong và di chứng do bệnh tật trên toàn cầu, là “chìa khóa” triển vọng có thể loại trừ, thanh toán, kiểm soát các dịch bệnh truyền nhiễm nguy hiểm đe dọa tính mạng và cản trở sự phát triển của xã hội trong tương lai.
Mậu Ngọ (tổng hợp)